Ахмад үеийнхний төмөр замчин болсон түүх ихэнхдээ адилхан, тэд сумчин, найруулагч, жижүүр, засварчин, вагон үзэгч… гээд эзэмшсэн мэргэжлийнхээ хамгийн доод албанаас хөдөлмөрийн гараагаа эхэлсэн байдаг юм билээ. Уламжлал болсон энэ гараа тэдэнд төмөр замын мэргэжлийн сахилга, хариуцлагыг мэдрүүлэх дадлага болсон тухай бүгд л бахархан өгүүлэх.

Үнэхээр, оюутны ширээнээс хөдөлмөрийн талбарт очсон эхний жилүүдэд сурсан, мэдсэн бүхэн дадал болон хэвшиж, ачаа даах тэнхээ суудгийг энэ замыг туулсан бүхэн мэдэх хойно доо. Тэгээд ч Монголд төмөр зам тавьсан эхний жилүүдэд цэргийн мэргэжлийн хүмүүсийг томилж, эх олны дайнд оролцсон Зөвлөлтийн офицер, дарга нар удирдсан болохоор цэрэгжсэн зохион байгуулалттай, сахилга, дүрэм журамаар ажиллаж хэвшсэн уламжлалтай. Бидний ахмад үеийнхэн тийм хэвшсэн сахилга, хариуцлагаас хөдөлмөрийн гараагаа эхэлж, түүнийгээ хойч үедээ уламжлуулан хадгалж ирсэн хүмүүс. Төмөр зам хэмээх их айлд өөрийн гэж ам бардам хэлэх хөдөлмөрийн гараатай, бүтээсэн бүтээлтэй хүмүүсийн нэг мэргэжил нэгт нөхдийнхээ дунд “Хилийн” хэмээн өргөмжлөгдсөн “Хүндэт төмөр замчин” Д.Самбатай хийсэн ярилцлагаа уншигчиддаа хүргэе.

- Таныг мэргэжил нэгт нөхөд тань “Хилийн Самба” л гэх юм. Яагаад ингэж нэрлэдэг юм бол?
- Харин л дээ. Хилийн өртөөдөд Замын-Үүд, Сүхбаатарт ажиллаж байсан болохоор минь л тэр юм болов уу даа.Замын-Үүд зангилаанд гэхэд би хоёр удаа томилогдож очсон байдаг юм. Эхнийх нь сургуулиа төгсөөд 1961-1966 онд, дараа нь ажил сайжруулах, залуу боловсон хүчнийг сургаж дадлагажуулах, өртөөг өргөтгөж, тохижуулах даалгавраар 1989-1990 онд ажилласан.
-Манай ахмадуудын төмөр замчин болсон түүх нэг л ижил байдаг л даа. Сургуулиа төгсөөд, бага тушаалын ажлаас инженерийн албаа эхэлсэн байх юм билээ. Ихэнхдээ төмөр зам мэдэхгүй л энэ салбар уруу орсон гэцгээдэг юм. Харин та төмөр зам мэддэг, үеийнхэндээ галт тэрэг вагоны болоод дэр мод зам төмрийн ялгааг хэлчих дайны мэдлэгтэй дориун хүү ирж байсан гэж үеийнхэн тань ярьж байсан...
- Тиймээ, бусдыгаа бодвол арай давуутай нь төмөр замтай аймгаас очсных л байх л даа. Би 1961 онд Дорноговь аймгийн дунд сургуулийг төгсөөд Ленинградын төмөр замын дээд сургуульд хуваарилагдсан. Тэр үед дунд сургуулийн сурагчдыг 12 дугаар сард сурлагаар нь шалгаруулан, гадаадын их, дээд сургуульд ява­хад бэлтгэдэг байж. Уг нь би Дундговь аймгийн Баянжаргалан сумын хүн. Манай нутагт ган гачиг ч их, малын хөлийн аясаар бид нүүнэ. Сургууль завсардах ч энүүхэнд л дээ. Ингэж нүүж явсаар би тав, зургадугаар ангиа Дундговьд, долдугаар ангиа Чойрт, 10 дугаар ангиа Дорноговьд онц төгссөж Орост сургуульд явах шалгаруулалтад тэнцсэн юм. Намайг Дорноговьд сургуульд сурах болоход аав, ээж хоёр маань ууган хүүгээ дагаж нүүж ирсэн. Ирээд, тэр хоёр минь хоёулаа төмөр замд ажилласан. Тэгээд л төмөр замын сургуульд, тэгэхдээ Ашиглалтын инженер мэргэжлээр явсан ухаантай хүн шүү.Гэхдээ, аав ээж хоёр маань зангилааны талхны газарт талхчин хийдэг ч хүүхдүүд бид төмөр замаа гадарлахтайгаа болно шүү дээ. Сургуулиа төгсөж ирээд Замын-Үүд өртөөнд ачаа тээврийн агент, дараа нь жижүүр, орлогч дарга, дарга гэхчилэн шат дамжин 1971 оны наймдугаар сар хүртэл ажиллаад Чойрт хуваарилагдсан гэхчилэн замаа дагаад л нүүж амьдарсан хүн дээ, ах нь.
- 1966 оны төгсөлтийнхөн төмөр замын Монгол инженерүүдийн хэд дэх үе болох вэ? Та хэн хэнтэй хамт төгсөж ирж байв?
- Жараад оны үед дээд мэргэжлийн хүн ховор, тэгэхдээ Зөвлөлтөд сургууль төгсөнө гэдэг нэр төрийн хэрэг байлаа. Б.Дорж, Мөнхсумьяа, Б.Дамдинбазар бид сурахаар очоод, хамт төгсөж ирсэн. Сургуулиа төгсөөд бид уван цуван нутагтаа ирж, дор дороо л хуваариа аваад явцгаав. Намайг Замын-Үүд өртөөнд хуваарилагдаж очиход өртөөний даргаар С.Гэлэгбармид ажиллаж байлаа. Тэр надтай хамт нэг сургуульд сурч байсан, биднээс ахлах курсын оюутан л даа. Хөдөө өртөөнд очиход биднийг “хотоос ирсэн гэдэг чинь хоргойноос илүү сонин байна” гэдэг шиг л сонжино шүү дээ. Тухайн үеийн илгээлтээр төмөр замд ирж, мэргэжил эзэмшсэн Монгол ажилчид төмөр замын мэргэжилд их сайн сурсан байдаг байж билээ. Тэгэхдээ хаанаас л төмөр замын нарийн ширийнийг бүрэн бүтэн мэдэхэв дээ. Сургууль төгсөж очсон биднээс их зүйл асууна. Тэгэхдээ ээдрээтэй, гачаалтайг нь олоод л асууж байдаг сан. Өмнөд хилийн өртөөнд таван жил ажиллахдаа Д.Пүрэвээ, Б.Даваадорж, Л.Лхамсүрэн зэрэг хүмүүсийг анх дагалдаж байлаа. Тэр үед өмнөд хөрштэй харьцаа тааруу, тээвэр ерөнхийдөө тасалдангуй, хоногтоо 2-3 галт тэрэг явбал их юм. Замын-Үүд ч өнөөгийнхтэй адилгүй. Хүн цөөтэй, барилга байшин гэх юмгүй, суудлаас хэн бууж, хэнийд очих нь вэ л гэдгийг анддаггүй л байлаа шүү дээ.
- Өмнөд хөрштэй харилцаа тааруу үед ажиллахад танд хүндрэл тохиолдож байв уу? Хилийн хэлэлцээр хийж байсан уу, тэр үед...
- Хоёр улсын, гурван улсын хилийн хэлэлцээрүүд хийгдэнэ шүү дээ.Намайг ажиллаж байх үед Хятадтай хилийн хэлэлцээр бараг хийгдэлгүй байсаар 1969 оноос сэргэж, 1970 оноос хоёр улсын харьцаа сайжирч, хэлэлцээр ч тогтмолжсон. Хилийн өртөөнд тээврийн ажил их ч, өөрийн гэсэн онцлогтой.Хамгийн гол нь, ачааг хүлээн авах, хүлээлгэн өгөх ажиллагааг шуурхай, аюулгүй гүйцэтгэх гээд хариуцлага өндөртэй, ажил ч ихтэй. 1960-аад оны үед шилжүүлэн ачилт Эрээн өртөөнд хийгддэг байв. Үүн дээр л манайх уруу их шаардангуй, танайх өөрсдөө шилжүүлэн ачилтаа хий гэх маягтай байдаг сан.Жаахан шалтаг гарвал гэдийчихнэ. Өртөөний дарга нарын уулзалт, хилийн хэлэлцээрүүд дээр олон жил энэ асуудлыг ярьсан. Өртөөний дарга нартай бид харилцаа сайтай байсан л даа. Соёлын хувьсгалын үеэр нь Пи Бао Си гэж улаан хувьсгалын талын, ширүүн нөхөр ирсэн. Өнгөн дээрээ гайгүй ч, цаагуураа тийм ч дулаан хүн байгаагүй, бүдүүлэг хүн байж билээ. Гэхдээ Хятадад соёлын хувьсгал гараад өөрсдөө ч бужигнаантай чанга үе дээ. Түүний дараа Бай Дэ Мин гэж дарга томилогдсон, их эелдэг хүн ирсэн. Ажлаар хил гарахад энд тэндгүй туг, лоозун. Ер нь эвгүй санагддаг сан, тэр үед 1968 оны гуравдугаар сарын 18-нд би хилийн өртөөний дарга нарын уулзалтаар Эрээнд очлоо. Буцах болтол хил дээр саатуулагдчихлаа. Тэр үед Орос-Хятадын хооронд Даманы арлын асуудлаар зөрөлдөөн үүсээд байсан юм. Түүгээр шалтаглан, надаар дамжуулан Засгийн газарт мэдэгдэл хүргүүлэх гэж тэр. Өдөржин зогсоож, зогсоож оройхон нар жаргахын хэрд хилээр гаргасан. Намайг машиндаа суугаад хөдлөх үед ногоон хувцастай хүмүүс жагсчихсан “Цэдэнбал тэргүүтэй ревезонистууд сөнөтүгэй”, “Самба тэргүүтэй ревезонистууд сөнөтүгэй” гээд хашгирч байж билээ.
-Хил дээр саатуулагдах эвгүй санагдаж байв уу? Тэр үед хоёр улсын харилцаа муу байсан болохоор өртөөний дарга, агентаас өөр хүн өмнөд хилээр гардаггүй байсан байхаа?
- Тийм л дээ. Ганц очиж байгаа “том дарга” нь би байж таарч л дээ. Тэгээд л төмөр замаар тухайлбал, төмөр замын өртөөний даргаар дамжуулан Засгийн газарт мэдэгдэл хүргүүлэх гэсэн юм билээ.Өртөөнөөс бид тавуулаа очсон юм. Хаврын сар дөнгөж гарч байсныг хэлэх үү, жихүүн цаг л даа. Машины хаалга онгойлгочхоод буутай цэргүүд манаж зогсоод байхад яаж аятай байхав. Манай хил дээр тэр өдөр байлдааны байдал зарласан гэж сонин, хэвлэл дээр дараа нь гарсан байналээ. Цаг тулахад хэн ч эх орныхоо нэрийн өмнөөс босох хэрэг гардаг л юм байна шүү гэдгийг тухайн үед явсан бидний хэн хэн маань сайтар ойлгосон байх шүү.
Манай агентууд бол байнга Эрээнд ажиллана л даа. Тэгэхдээ ажлын байрнаасаа холдохгүй, хатуу хоригтой. 1971 он гэхэд хоёр улсын харилцаа сайжирсан байсан л даа.Замын-Үүдээс Чойрт ирэхэд ажил маш их байсан.
- Тэр үед цэргийн тээвэр их байсан байх?
- Тиймээ цэргийн тээвэр их, Чойрт цэргийн ангиуд байгуулагдаж байсан үе. Дотоодын тээвэр ч их. Тэгэхэд Чойрт тэжээлийн цэг байгуулагдсан юм л даа. Миний төмөр замд ажил­ласан жилүүдэд хам­гийн их тээвэртэй байсан үе энэ байх шүү.Сүхбаатарт ч тээвэр тасардаггүй л үе байлаа.
- Та 46 жил төмөр замд ажилласан байна шүү дээ. Энэ он жилүүдэд өөрөө бахархах, омогших үе олон л тохиосон байх даа?
- Чойрт миний хөдөлмө­рөөр босгосон” хөшөө” бий гэж боддог юм. Яагаад гэвэл, өртөөний бүх л салбар замуудыг бариулсан. Тэжээлийн цэг, Нефтийн, Цэргийн ангийн 10 хэдэн салбар замуудын төсөл, ашиглах заавар гээд бүхий л зүйлийг хийсэн юм. Сүхбаатар өртөөний даргаар ажиллаж байхдаа Сэлэнгэ-2-ийг байгуулсан. Мөн л зураг төслөөс эхлээд бүтэн хоёр ажил нүсэр ажил өрнөсөн дөө. Эндээс ирээд Ачаа тээврийн албанд чингэлгийн тээвэр хариуцсан ахлах инженерээр томилогдсон. Чингэлэг манай төмөр замын хувьд шинэ салбар байв.Ашиглах заавар, бичиг баримтын боловсруулалтаас эхлээд олон улсын хэмжээнд чингэлэг хамтран ашиглах тухай социалист орнуудын хооронд байгуулах гэрээ, хэлэлцээрт олон удаа явсан шүү. Эндээс л манай төмөр замд чингэлэг ашиглах эх суурь тавигдсан юм.
- Чингэлгийн тээвэр манайд орж ирэх үед хүндрэл их гарч байв уу?
- Хүнд байсан шүү. Чингэл­гийн тээвэр гэж мэддэггүй байлаа. Бичиг баримтаас эх­лээд талбай бэлтгэх, кран суурилуулах гээд ажил их л дээ. Өөрөөр хэлбэл, Шилжүүлэн ачих ажил л эх­лэж байхгүй юу. Тэр үед манайхан ачаагаа гараар буулгадаг. Шилжүүлэн ачих ажил тэр үеэс сууриа тавьсан.
- Замын-Үүдэд хоёр дахиа томилогдох үе ч бас шилжүүлэн ачилттай холбоотой байхнээ?
- Бараг л тийм. Шилжүүлэн ачилт хийхийн тулд өртөөгөө өргөтгөх, нарийн төмөр зам тавих, үүнд төмөр замчдаа бэлтгэх ажил байсан юм. Гол нь, Шилжүүлэн ачилт хийх л гэж. Газар шорооны ажил их, Замын IV анги, ЗЗМС-ийн замчид ажилласан. Замын -Үүдэд манай замчид бие дааж шилжүүлэн ачилтын зам тавьсан нь энэ байх.1990-ээд оны эх шүү дээ. Миний үед суурь нь тавигдаад, хожим талбай, тавцан тавьж тохижуулсан.
- Таны оюутан ахуйн гэрэл зургууд дотор төмөр замын нэртэй инженерүүдийн оюутан ахуйн зураг байна. Танихаас С.Болд, С.Гэлэгбармид гуай нар байх юм.
- Бид Орост сурч байхдаа мэдлэг, мэргэжлээс гадна тухайн орныхоо соёл, хүмүүсийн зан заншил, амьдрах ухаан гээд олон төрлийн эрдэм, давуу чанарыг нь өөр өөрийн “халбага, шанага”-ны хэрээр хүртэхийг хичээдэг. Гадаадад сурч буй өнөөгийн залуус ч ийм л байгаа. Оросууд эртний уламжлалт суурин соёлтой, хот хөдөөнөөс сургууль дөнгөж төгсөөд очсон бидэнд бол авах зүйл их байлгүй яахав. Манай Монголчууд төмөр зам дагаж, соёл орж ирсэн гэж ярьдаг нь үнэн. Үнэндээ, төмөр замд ажиллаж байсан Зөвлөлтийн мэргэжилтнүүд дараа нь энэ улсад сургууль төгсөж ирсэн залуусаар дамжин Европын, тэр дундаа Оросын соёл, эрдэм ухаан түлхүү нэвтэрсэн гэж би боддог. Бид “Сэхээтний социалист нөхөрлөл” байгуулаад энэ зургийг 1961 онд авхуулж билээ. Бүгд л Ленинградын төмөр замын дээд сургуулийн оюутнууд. Эрдэм номондоо хамтарч шамдах, нэг нэгэндээ туслах, хамтарч соёл хүмүүжлийн ажилд оролцох гээд нэлээд олон зорилго тавьж энэ нөхөрлөлийг байгуулсан.Тэр үеийн оюутнууд хичээлдээ шамдахын хажуугаар урлаг, спортоор хичээлллэнэ. 1960-аад оны үеийнхэн чинь нийгмийн их идэвхитэй үе байлаа шүү дээ. Тэр үеийн бид харь хэл үзэж, заримдаа ч хөглөнө л дөө. Ёстой л гуниггүй, гудиггүй залуу насны аагаар оюутан цагийн бэрхшээл бүхнийг давсан байх. Манай нөхөрлөлийн ахлагч С.Болд дарга. Өөрөө боксын спортоор, С.Гэлэгбармид, С.Лувсанданзан шатраар, Цэдэвсүрэн чөлөөт бөхөөр хичээллэнэ. Дор бүрнээ л спортод оролцоно, би гэ­хэд сагс их тоглодог байж дээ.Тэгээд бид 1962 онд “Сэхээт­ний социалист нөхөрлөл”-ийн мандат авсан.Тухайн үед сурсан бүхэн бидэнд эрдэм болж, хожим амьдралд ч хэрэг болсон доо.
-Танай нөхөрлөлийг та нар өөрсдөө санаачилав уу, эсвэл олон нийтийн байгууллагааас уу?
- С.Болд дарга санаа­чилсан юм. Их мундаг хүн байлаа шүү дээ. Боловс­ролтой, биеэ сайхан авч явдаг залуус бидэнд үлгэр болохуйц залуу байж билээ. Бид бөөнөөрөө кино үзнэ, сонгодог дуурьт очно. Их л сайхан үе санагддаг.Элчингээс зохиогдсон ажилд хамтарч оролцох гээд бужигнуулж л явсан үе.
- Ч.Дамдинбазар гуайтай авхуулсан зургаа та гэрийнхэндээ явуулахдаа ард нь “Хүү нь сайн сурч байна. Хамгийн сайн найзынхаа хамт авхуулсан зургаа та нартаа явууллаа” гэж бичсэн байна лээ.
- Ч.Дамдинбазар бид хоёр нэгдүгээр курсынх бусад нь ахлах курсийн оюутнууд л даа. Бид хоёр эндээс хамт сургуульд очоод салалгүй явсаар төгссөн миний багын минь найз даа. Найз маань Замын-Үүдийн төмөр замд ажиллаж байгаад сургуульд явсан хүн. Олон жил жаргал, зовлонгоо хуваалцаж явсан нөхөр минь юмаа. Ажилсаг, үнэнч шударга сайн нөхөр минь байсан.
- Тэтгэвэрт гараад та юу хийж байна вэ? Тэтгэвэрт гараад хүн өөрөө өөрийгөө илүү мэдэрдэг мэт санагддаг юм? Амьдралын шинэ үе ч гэмээр ч юм уу?
- Би ч зүгээр л сууж байна.Зусландаа жаахан ногоо тарьдаг байсан. Энэ жил тарьсангүй. Эхнэр М.Гина маань багш хүн, намайг дагаж төмөр замд ажилласаар яваад тэтгэвэрт гарсан. Таван хүүхэд маань өсөж, өндийгөөд дор бүрнээ ажил, амьдралаа авч явна. Мөнхсайхан, Энхцэцэг хоёр маань төмөр замд ажиллаж байна.Хүүхдүүд маань сайхан цагт дээд боловсрол эзэмшсэн, гурав нь гадаад ажиллаж, амьдраад удаж байна. Бүгд л төмөр замын 51 дүгээр сургуулийг төгссөн дөө. Хүүхдүүдийнхээ буянд эхнэр бид хоёр жил бүр ээлжлээд Америк явдаг юм. Ямартай ч, хоол ундны англи хэлтэйгээ болоод байгаа.

Нүүр хуудас Дээшээ